De vulkaan Katla, de Mýrdalsjökull en de ijsgrot

Een vulkaan onder een ijskap

Katla is een van de actiefste vulkanen van IJsland, en je ziet hem eigenlijk nooit. Hij gaat schuil onder de Mýrdalsjökull, de op drie na grootste ijskap van IJsland, die landinwaarts van Vík bijna 600 km² beslaat. De top van de vulkaan is een caldera, een brede ingezakte krater van ruwweg 10 bij 14 km, begraven onder ijs dat tot zo'n 700 m dik is. Vanaf het zwarte zand op weg naar de grot kijk je omhoog naar een gladde witte koepel, zonder iets aan de oppervlakte dat verraadt wat eronder zit.

Uitbarstingen en de overstromingen die ze veroorzaken

Grote uitbarstingen van de Katla kwamen gemiddeld om de paar decennia, ruwweg twee keer per eeuw. Als er een onder het ijs begint, smelt de hitte de gletsjer van onderaf. Het smeltwater barst dan naar buiten als een jökulhlaup, het IJslandse woord voor een gletsjeroverstroming. De laatste uitbarsting die door het ijs brak, was in 1918. De vloed die daarop volgde, stroomde over de Mýrdalssandur en duwde de kustlijn de zee in.

Sindsdien zijn er kleinere overstromingen geweest. In 2011 sloeg er een de brug van de Ringweg over de rivier de Múlakvísl ten oosten van Vík weg, waardoor de hoofdweg langs de zuidkust een tijd onderbroken was. Niemand op een tour hoeft bang te zijn voor de vulkaan, maar de geschiedenis verklaart waarom de gletsjer nooit lichtvaardig wordt behandeld, een punt waar onze gids over veiligheid op het ijs uitgebreid op ingaat.

Het zwarte zand waar je overheen rijdt

De Mýrdalssandur, de brede zwarte vlakte ten oosten van Vík, is het werk van de Katla, afgezet door zijn overstromingen en tegenwoordig doorkruist door Route 1. De Super Jeeps verlaten hier het asfalt en rijden, afhankelijk van de aanbieder, 30–60 minuten over zand en ruw spoor. Kijk uit naar Hafursey, de berg die uit het zand oprijst en die Troll.is en Gravel Travel allebei op hun route noemen. Richting zee staat Hjörleifshöfði, een eenzame heuvel op de vlakte waar Gravel Travel op de terugweg langs rijdt.

Vanuit het raam van een jeep ziet de vlakte er leeg en onschuldig uit. Haar omvang is het duidelijkste teken van hoeveel water de vulkaan vroeger naar beneden heeft gestuurd, en het is een van de redenen waarom de grot alleen met een gids wordt bezocht. Kom je met de auto, dan staat in de gids over de verzamelpunten waar elke aanbieder in Vík zijn groep verzamelt.

De Kötlujökull, waar de grot ontstaat

De Kötlujökull is de uitloper die van de oostkant van de Mýrdalsjökull naar de zandvlakte afdaalt. De naam betekent gletsjer van Katla, en de grot die je bezoekt, heet ook weleens de ijsgrot van de Kötlujökull. Gletsjergrotten zoals deze ontstaan waar smeltwater onder en door het ijs stroomt, en ze veranderen met elk seizoen. Omdat de gletsjer blijft bewegen en smelten, is de grot waar je in loopt nooit helemaal dezelfde als die op de foto's van vorig jaar, en de aanbieders stappen over op een nieuwe als de oude onveilig wordt.

De zwarte en grijze strepen in de wanden zijn tefra, as en gruis die bij eerdere uitbarstingen zijn uitgeworpen, op de gletsjer zijn neergekomen en in het ijs zijn begraven. Die banden onderscheiden de Katla-ijsgrot van de helderblauwe grotten van de Vatnajökull; Katla of Vatnajökull vergelijkt de twee, en onze fotografiegids legt uit hoe je de strepen in schemerig licht vastlegt.

De Eyjafjallajökull ernaast

Ten westen van de Mýrdalsjökull ligt een kleinere ijskap boven de Eyjafjallajökull, de vulkaan waarvan de uitbarsting in 2010 het vliegverkeer in heel Europa platlegde. Je rijdt eronder langs over Route 1 tussen Reykjavík en Vík, vlak bij Skógafoss. De namen zijn makkelijk te verwarren, maar de grottours gaan naar de gletsjer van de Katla, niet naar de Eyjafjallajökull.

Wie de wacht houdt

Het IJslandse meteorologische instituut (Veðurstofa Íslands) houdt de Katla in de gaten met seismometers en gps, die aardbevingen en bewegingen van de bodem oppikken. Vertoont de vulkaan onrust, dan stoppen de tours tot het weer rustig is, dus een afgelaste dag betekent dat het systeem werkt, niet dat je pech hebt. Kijk voor je reis op vedur.is voor het nieuws van het instituut en op safetravel.is voor waarschuwingen voor bezoekers. Elke hoofdtour kun je tot 24 uur van tevoren gratis annuleren, en dat telt aan een kust waar ook stormen wegen afsluiten; onze pagina over het kiezen van je reisperiode gaat in op het weer.

Het hele gebied hoort bij het Katla Geopark, een UNESCO Global Geopark dat de vulkaan en het zand eromheen omvat. We hebben geen banden met het Geopark of met een aanbieder; we vergelijken alleen de tours.

De huishoudster op de gletsjer

Volgens een volksverhaal is de vulkaan genoemd naar Katla, een opvliegende huishoudster die de gletsjer op vluchtte, en sindsdien draagt de berg haar naam. De versies verschillen in de details, en reviewers van Arctic Adventures vertellen dat gidsen op de heenweg Katla-verhalen vertellen. Vraag het je eigen gids, want met die verhalen voelt het zand minder leeg.

Meer tijd bij de vulkaan

Wil je meer van de gletsjer zien dan in een tocht van 3 uur past, dan heeft Troll.is een uitgebreide versie van 4 uur, vanaf ~€ 259. Die neemt tot 14 mensen vanaf Víkurbraut 26 mee op een langere wandeling rond de gletsjer, en de aanbieding belooft gletsjerkloven en verborgen watervallen. Het addertje is de korte staat van dienst, met heel weinig reviews tot nu toe, en een reviewer zag vanuit de jeep niets door de mist.

Zonder auto brengt de dagtour van Troll.is vanuit Reykjavík, vanaf ~€ 253, je met een minibus met maximaal 18 mensen naar dezelfde gletsjer, met stops bij twee watervallen op de heenweg en daarna bij het strand van Reynisfjara. Het addertje is een lange dag van zo'n 12 uur, en wandelschoenen zijn verplicht, al kun je ze ter plekke huren. De gids over Reykjavík zet hem af tegen zelf rijden, en wat een tour naar de Katla-ijsgrot kost zet alle prijzen op een rij.